Uczeń z zespołem Aspergera z zaburzeniami integracji sensorycznej. Studium przypadku pierwszoklasistki

Do terapeutów zajmujących się integracją sensoryczną coraz częściej trafiają dzieci zdiagnozowane pod kątem spektrum autyzmu. W swojej pracy zawodowej też obracam się w kręgu dzieci z tym zaburzeniem i właśnie dlatego chciałam przedstawić sylwetkę dziecka z zespołem Aspergera w kontekście zaburzeń przetwarzania sensorycznego. Ufam, że dzięki temu łatwiej będzie zrozumieć, w jaki sposób zaburzenia sensoryczne i zespół Aspergera wpływają na życie uczniów.

Zespół Aspergera jest zaburzeniem funkcji mózgu, które stanowi zagadkę dla specjalistów, jak i rodziców. Objawia się zaburzonym pod wieloma względami przetwarzaniem sensorycznym. Można powiedzieć, że interakcje dziecka z otaczającym go światem są zagmatwane. Takie dziecko musi zmagać się z problemami w obszarze sensoryki, ale i w innych dziedzinach rozwoju. Niniejszy artykuł przedstawia sylwetkę uczennicy klasy pierwszej szkoły podstawowej oraz opis jej zachowań i funkcjonowania w klasie.

Przypadek Kasi

Kasia początkowo miała problemy z adaptacją w nowej szkole. Była nieufna, nie odpowiadała na pytania nauczyciela i kolegów. Sygnalizowała tylko potrzeby fizjologiczne. Nie chciała uczestniczyć w zajęciach dydaktycznych.

Obecnie widoczna jest niewielka poprawa w zachowaniu dziewczynki w grupie. Uczennica jest pogodna i miła, prawie zawsze odwzajemnia uśmiech, przeważnie słucha poleceń nauczyciela, podejmuje pracę na lekcji. Szybko się jednak zniechęca. Sygnalizuje, że jest już zmęczona, nie potrafi wykonać zadania, porzuca niedokończoną pracę. Zdarza się, że kończy pracę przy pomocy nauczyciela. Wymaga ciągłego motywowania.

Dziewczynka już rzadziej izoluje się od grupy, a bywa, że się z nią identyfikuje. Podczas zajęć chce przebywać tam, gdzie jej rówieśnicy (na dywanie, przy stolikach). Jednak zapytana o treść zajęć nie potrafi odpowiedzieć na pytania. Powtarza je lub wypowiada zlepek słów logicznie ze sobą niepowiązanych. Zdarza się, że naśladuje negatywne zachowania kolegów i popada w konflikty z rówieśnikami. Staje się wtedy bierna i nie potrafi samodzielnie rozwiązać konfliktu, płacze. Prosi o pomoc nauczyciela. Czasem szybko się uspokaja.

Motoryka mała

Kasia ma słabą sprawność motoryki małej (ręki i palców). Rysowanie szlaczków, wzorów literopodobnych sprawia jej kłopot. Ma problemy z odwzorowywaniem kształtów i pokolorowaniem powierzchni w obrębie konturów. Słabo wykształcone są ruchy precyzyjne – problemem jest np. lepienie z plasteliny, wycinanie. Rysunki są ubogie, przypominają bazgroły.

Kasia wprawdzie lubi zabawy ruchowe i taneczne, jednak w zakresie dużej motoryki przejawia trudności podczas ćwiczeń gimnastycznych: łatwo traci równowagę, ma problemy z chwytaniem piłki, z przekraczaniem linii środka. Niezgrabnie się porusza, trudno jej pokonać tor przeszkód.

Uczennica rozróżnia kolory i kształty. Liczenie różnych elementów przebiega mechanicznie. Słabo zapamiętuje słowa piosenek, śpiewa fałszując. Ma kłopoty z analizą i syntezą słuchową oraz z różnicowaniem dźwięków pochodzących z otoczenia. Posiada zdolność analizy i syntezy wzrokowej, różnicuje i ustala podobieństwa na materiale tematycznym i atematycznym, posiada dobrze rozwiniętą zdolność myślenia obrazowego i krótkotrwałego zapamiętywania oraz przetwarzania informacji obrazowych.

Kłopoty komunikacyjne

Dziewczynka nie podejmuje spontanicznej rozmowy. Potrafi się przedstawić, wymienić imiona członków rodziny, ale nie wie, gdzie mieszka. Mowa uczennicy jest zaburzona, monotonna, występują echolalie. Kasia posiada mały zasób słownictwa, posługuje się równoważnikami zdań, bardzo często powtarza zadane pytanie i swoją odpowiedź. Dziewczynka wychowuje się w rodzinie wielojęzycznej, co może powodować dodatkową trudność w prawidłowym posługiwaniu się językiem.

W sferze społeczno-emocjonalnej obserwuję anomalie zachowania w dziedzinach rozwoju społecznego, komunikacji i wyobraźni. Przy wielości bodźców napływających z zewnątrz pojawia się problem ze śledzeniem toku rozmowy. Ograniczone są u dziewczynki możliwości uwagi selektywnej.

Uczennica ma spokojne usposobienie, jest wycofana, nie zabiega o kontakty z rówieśnikami, nie podejmuje spontanicznej zabawy podczas przerw i zajęć w świetlicy.

Hałas i światło

Uczennica jest bardzo wrażliwa na hałas. W pierwszych latach życia bała się odkurzacza i nie chciała wejść do pomieszczenia, w którym stał. Podobnie reagowała na inne ostre dźwięki w domu: dzwonek do drzwi, telefon czy praca miksera. Gdy podczas spacerów z mamą i siostrą słyszała przejeżdżający motor, panicznie zasłaniała uszy. Bywało, że zamykała oczy lub zasłaniała jedno oko. Nie lubiła światła ani promieni słonecznych. Denerwowała się też, gdy w pobliżu było dużo ludzi.

Kasia bardzo nie lubi się przebierać i najchętniej cały czas chodziłaby w tych samych ubraniach. Na zajęciach wychowania fizycznego, gdy dzieci przebierają się w stroje gimnastyczne, dziewczynka chętnie zakłada tylko bawełnianą bluzkę, nie chce krótkich spodenek. Ubiera się niezdarnie, nie radzi sobie z zapinaniem zamków, guzików ani wiązaniem sznurówek. Często w klasie chodzi bez pantofli.

Ruchliwość

Na lekcjach dziewczynka nie może usiedzieć na krzesełku, ciągle chodzi po sali, zmienia pozycje, wielokrotnie potrząsa głową czy kołysze się na krześle, kopie piętami w podłogę lub krzesło. Gdy uczniowie przebywają na szkolnym placu zabaw, Kasia może huśtać się bez końca, najlepiej wysoko. Uwielbia karuzelę, długotrwałe kręcenie się nie wywołuje u niej dyskomfortu.

Dziewczynka podczas swobodnej zabawy często obija się o kolegów i koleżanki, wpada na nich. Uderza też rękami o stolik czy podłogę. Gdy idzie z klasą na spacer, musi mieć mocno pozapinaną kurtkę. Na spacerze mocno tupie nogami. W trakcie zajęć tanecznych w szkole (które bardzo lubi) wykonuje duże, zamaszyste i bardzo energiczne ruchy, tak jakby chciała pobudzić swoje ciało.

Podczas lekcji z wykorzystaniem produktów spożywczych dziewczynka nie potrafi rozróżnić konkretnych zapachów, np. cytryny. W jadalni wybiera do jedzenia potrawy pod kątem ich wyglądu i konsystencji. Nie chce próbować niczego w kolorze zielonym.

Analiza zachowania Kasi

Poddając analizie zachowania Kasi, można stwierdzić, że dziewczynka wykazuje zaburzenia przetwarzania sensorycznego. Wywiad z matką uczennicy i obserwacja jej zachowania w grupie klasowej potwierdzają te zaburzenia.

Kasia przejawia problemy w zakresie zaburzeń modulacji sensorycznej, czyli regulacji swoich reakcji na wrażania. Ma również problemy w zakresie zaburzeń ruchu na bazie sensorycznej.

Objawy zaburzeń związanych ze zmysłem dotyku:

• nie lubi się przebierać,
• toleruje tylko bawełniane ubrania,
• nie lubi, gdy się ją głaszcze,
• nie lubi obcinania włosów.

Biorąc pod uwagę powyższe objawy, związane z zaburzeniami w obrębie dotyku, można stwierdzić, że uczennica w zakresie modulacji jest tzw. unikaczem sensorycznym, czyli posiada nadreaktywność dotykową.

Objawy zaburzeń związane ze zmysłem słuchu:

• boi się odkurzacza,
• jest wrażliwa na odgłosy ulicy,
• zasłania uszy,
• nie lubi hałasu.

W tym zakresie u Kasi można zaobserwować zaburzenia modulacji sensorycznej, posiada ona nadreaktywność słuchową.

Objawy zaburzeń sensorycznych dziewczynki w zakresie układu przedsionkowego:

• może huśtać się bez końca,
• cały czas się porusza,
• wierci się,
• nie potrafi usiedzieć na krzesełku podczas zajęć,
• lubi kręcić się na karuzeli.

Ruch i poczucie równowagi u dziecka są zaburzone. Uczennica posiada zaburzenia modulacji, jest poszukiwaczem sensorycznym.

Objawy zaburzeń przetwarzania sensorycznego w odniesieniu do zaburzeń modulacji w zakresie propriocepcji:

• kopie piętami w podłogę,
• obija się o kolegów i koleżanki, wpada na nich,
• często tupie,
• musi mieć mocno pozapinaną garderobę.

Z powyższych zachowań wynika, że Kasia jest poszukiwaczem proprioceptywnym, potrzebuje aktywności takich jak pchanie czy ciągnięcie.

Objawy zaburzeń w zakresie zmysłu wzroku:

• zamyka oczy,
• nie lubi światła,
• lubi ciemne miejsca,
• często mruży oczy,
• denerwuje się, gdy wokół jest dużo ludzi.

Zaburzenia przetwarzania sensorycznego u dziewczynki w zakresie modulacji wzrokowej skupiają się wokół nadreaktywności wzrokowej. Dodatkowo Kasia posiada nadreaktywność smakową, wybiera pokarmy według ich konsystencji. Natomiast jeżeli chodzi o powonienie, to wykazuje cechy podreaktywności – nie zdaje sobie sprawy z zapachów ani ich nie rozróżnia.

W zakresie zaburzeń ruchu na bazie sensorycznej u uczennicy można zaobserwować trudności z zaplanowaniem ruchu oraz poruszania swoim ciałem. Dziewczynka łatwo traci równowagę, ma kłopoty z przekroczeniem linii środka, w zawiązku z czym można stwierdzić, że posiada zaburzenia posturalne. Dziecko ma również kłopoty z praksją (dyspraksja), z planowaniem dużej i małej motoryki:

• niezgrabnie się porusza,
• ma kłopoty z poruszaniem się na torze przeszkód,
• ma trudności z zadaniami manualnymi.

Podsumowując zachowania Kasi, można stwierdzić, że dziewczynka ma zaburzenia przetwarzania sensorycznego w zakresie modulacji:

• nadreaktywność słuchową,
• nadreaktywność dotykową,
• poszukiwanie proprioceptywne,
• poszukiwanie przedsionkowe,
• nadwrażliwość wzrokową,
• nadreaktywność smakową,
• podreaktywność powonienia.

Dziewczynka wykazuje również zaburzenia ruchu na bazie sensorycznej:

• dyspraksja (planowanie dużej i małej motoryki),
• zaburzenia posturalne.

Po dokonaniu obserwacji i analizy zachowań dziecka z zespołem Aspergera można stwierdzić, że wymaga ono dalszej interwencji i diagnozy w zakresie integracji sensorycznej. Sformułowanie wskazówek do działań terapeutycznych będzie stanowiło ważny moment w życiu Kasi, gdy zostaną określone reguły kierujące jej procesem terapeutycznym czy sposobem organizacji zajęć służących realizacji celów terapii integracji sensorycznej oraz pracy na lekcji.

Anna POLAK, nauczyciel Szkoły Podstawowej im. Tadeusza Kościuszki w Bobrownikach (woj. śląskie)

TEN ARTYKUŁ POWSTAŁ W RAMACH PROCEDURY AWANSU ZAWODOWEGO. DZIEL SIĘ WIEDZĄ I DOŚWIADCZENIEM Z „KURIEREM”. POMOŻEMY CI W AWANSIE ZAWODOWYM I WSPÓLNIE ZAINSPIRUJEMY INNYCH! SZCZEGÓŁY – TEL. 739 290 210.